Nuôi ong dú lâu năm ở Khánh Hoà: học nhịp mùa lệch

Người nuôi ong dú ở Khánh Hoà thường bắt đầu bằng tài liệu viết cho Nam Bộ, rồi sau một năm nhận ra mọi mốc trong đó đều lệch. Ở phía Nam, mùa mưa đến giữa năm. Ở dải duyên hải này, mưa thường dồn về cuối năm, khoảng từ tháng 9 đến tháng 12, kèm theo áp thấp và bão; phần còn lại của năm là nắng, gió và đất khô. Người làm lâu năm nói vui rằng muốn nuôi ở đây thì phải «xoay ngược cuốn lịch».

Những ghi chép dưới đây không thuộc về một ai cụ thể. Đó là các điểm mà người nuôi lâu ở vùng đất này, từ ven Nha Trang tới các vườn xoài phía nam tỉnh, hay nhắc khi có người mới hỏi.

Bỏ lịch người khác, dựng lịch của mình

Điều đầu tiên người nuôi lâu ở đây khuyên là cầm một cuốn sổ, ghi mỗi tuần một dòng: ngoài vườn đang có hoa gì, ong ra vào nhiều hay ít, đàn nào nặng lên. Sau một vòng năm, cuốn sổ đó đáng tin hơn mọi bài hướng dẫn. Khung chung mà nhiều người ở Khánh Hoà tự rút ra trông như sau:

Khung này chỉ để định hướng; mỗi nơi trong tỉnh lệch nhau vài tuần. Diễn biến chi tiết hơn có trong mục Khí hậu & mùa vụ.

Mùa khô dài: giữ đàn, không ép đàn

Ai mới nuôi ở Khánh Hoà đều lo nhất mấy tháng giữa năm. Đất nhiều chỗ cằn, lớp hoa dại mỏng, đến lúc nắng gắt thì gần như biến mất. Người làm lâu đã thôi hoảng ở quãng này và chỉ làm vài việc:

Nước

Ong dú cần nước, nhất là để làm mát tổ. Một khay nước nông có sỏi hoặc mảnh xốp nổi, đặt gần thùng và thay thường xuyên, giúp ong khỏi bay xa tìm nước.

Bóng mát

Thùng phải có mái riêng và nằm dưới tán cây. Ở vùng đồi trống, nhiều người trồng thêm hàng cây che phía tây trước khi đặt thùng.

Không động vào

Không mở thùng xem cho yên tâm, không thu mật, không tách. Đàn co lại trong mùa khô là phản ứng tự nhiên, sang mùa mưa sẽ hồi.

Mùa bão: việc phải xong từ tháng 9

Bão và áp thấp cuối năm là thứ người nuôi lâu ở duyên hải không đùa. Một cơn gió giật lật thùng, nước vào tổ, đàn mất trong một đêm. Danh sách việc họ làm trước mùa:

1. Cột thùng vào trụ chắc hoặc buộc chéo xuống đất, nắp có vật đè.
2. Cắt bớt cành khô trên đầu thùng để khỏi gãy rơi xuống.
3. Chọn sẵn một chỗ trú trong nhà kho, hiên kín gió để dời thùng khi có tin bão mạnh.
4. Bịt các khe hở nắp, chỉ chừa cửa tổ.
5. Sau bão, kiểm từng thùng, dọn nước đọng, xem kiến có theo nước lên không.

Vườn xoài và những nguồn ăn khác

Khánh Hoà có những vùng xoài, điều, cây ăn trái và hoa dại trên đồi. Mùa hoa xoài là quãng ong có ăn rõ nhất trong năm ở nhiều nơi, nhưng đi kèm là thuốc phun để giữ trái. Người nuôi lâu thường làm quen với chủ vườn, xin lịch phun, và không đặt thùng sát hàng xoài nhà khác khi chưa nói trước. Quanh nhà, họ trồng thêm cây nền ra hoa lai rai như chùm ngây, hoa giấy, keo dậu nhỏ để đàn có chỗ ăn gần. Tham khảo thêm ở mục Nguồn hoa địa phương.

Cái thay đổi lớn nhất: biết đợi

Người làm lâu ở đây nói cái họ học được không phải một mẹo nào, mà là chịu đợi một mùa khô dài mà không làm gì thừa. Năm đầu, ai cũng muốn thay thùng, dời chỗ, cho ăn, mở xem. Năm thứ ba thì đã biết đàn khoẻ là đàn được để yên đúng lúc. Tách đàn chỉ làm khi mưa đã ổn và đàn mẹ đông; nhân đàn bằng tách đàn nhà, không bắt tổ hoang trên đồi.

Bắt đầu với đàn giống chắc sống

Người mới ở Khánh Hoà nên chọn đàn khoẻ, đã quen thùng, và bắt đầu vào lúc mùa mưa đã ổn định thay vì giữa mùa khô. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Muốn ghi lại cuốn sổ mùa của riêng mình mà khỏi thất lạc, có thể dùng app ghi chép đàn ong.

Câu hỏi thường gặp