Mất đàn ong dú vì hạn ở Khánh Hoà: 4 lần đọc sai

Khánh Hoà có một nhịp thời tiết khác hẳn phương Nam: nắng khô kéo dài phần lớn năm, mưa dồn vào mấy tháng cuối năm, kèm áp thấp và bão từ biển Đông. Với ong dú, điều đó có nghĩa là một mùa đói dài, rồi một mùa ướt ngắn mà dữ. Đàn mất ở đây ít khi do một tai nạn duy nhất; thường là đàn đói âm ỉ suốt mùa khô, rồi gục khi gặp đợt mưa bão đầu tiên.

Điều nguy hiểm là người nuôi hay đọc sai tình trạng đàn. Ong vẫn bay, thùng vẫn nặng tay, nên ai cũng nghĩ ổn. Bài này đi theo những lần đọc sai phổ biến nhất, từ vùng xoài Cam Lâm đến ven Ninh Hoà, Diên Khánh.

Đọc sai thứ nhất: thấy ong bay là yên tâm

Trong mùa khô, ong thợ vẫn ra vào cửa tổ, nhưng có thể chủ yếu là đi kiếm nước và nhựa cây chứ không có phấn hoa mang về. Nhìn kỹ chân ong: con nào mang phấn sẽ thấy hai cục nhỏ màu vàng, cam ở chân sau. Nếu cả buổi sáng hầu như không thấy, nguồn hoa quanh trại đã cạn.

Đàn đói phấn thì ong chúa đẻ ít đi, ấu trùng giảm, vài tuần sau số ong thợ tụt. Lúc ấy nhìn cửa tổ mới thấy vắng thì đã muộn.

Đọc sai thứ hai: thùng nặng tay là còn nhiều mật

Thùng nặng có thể vì sáp cũ, vì bầu phấn khô, vì tổ già nhiều lớp. Người nuôi cầm thấy nặng, tưởng dư mật, mở ra thu một mẻ vào tháng đầu mùa khô. Đó là phần dự trữ đàn cần để vượt qua những tháng khô dài phía trước.

Cách làm: mở nắp xem thực tế, đếm sơ bầu mật đầy, bầu mật rỗng. Ở Khánh Hoà, nên coi mùa thu chính là sau khi mưa về và cây nở hoa trở lại, đầu mùa khô thì chỉ lấy khi bầu dư thật rõ. Mật lấy về để ngăn mát vì mật ong dú loãng, chua thanh, dễ lên men.

Bảng so sánh: đàn khoẻ và đàn đang đói

Đọc sai thứ ba: nắng khô thì chỉ cần che mưa

Nhiều người làm mái che mỏng để tránh mưa, mà quên rằng thứ đe doạ thùng ở Khánh Hoà nhiều tháng liền là nắng và đất hầm hơi. Nắng chiều đánh thẳng vào hông thùng, sáp trong tổ mềm, bầu mật có thể chảy. Mái che nên rộng, nhô ra phía tây, thùng đặt dưới tán xoài hoặc cây có bóng dày, có thể phủ thêm lớp lá khô dày trên nắp và giữ khoảng trống thoáng ở gầm.

Nước cũng quan trọng: ong cần nước để làm mát tổ. Một khay nước nông có đá sỏi để ong đậu, đặt gần trại, giúp đàn đỡ phải bay xa trong những ngày nắng gắt.

Đọc sai thứ tư: còn lâu mới tới mùa bão

Mưa bão miền Trung thường tới dồn dập trong vài tuần cuối năm. Người nuôi quen nắng ráo cả năm hay chủ quan, đến khi có tin áp thấp mới cuống lên dời thùng. Dời vội lúc ong đang ra vào thì mất ong thợ, thùng nghiêng thì vỡ bầu mật.

1. Từ giữa năm, kiểm lại toàn bộ chân giá, thay chân gỗ mục bằng chân bê tông hoặc sắt sơn chống rỉ.
2. Buộc thùng vào giá, giá neo xuống đất hoặc vào tường.
3. Chọn trước một chỗ kín, khô, thoáng để cất thùng khi có bão.
4. Khi có tin bão, dời thùng vào lúc tối khi ong đã về, đóng cửa tổ, để yên.
5. Sau bão, chờ trời ráo rồi mới đưa thùng ra đúng chỗ cũ.

Tách đàn đúng lúc để không mất cả hai

Tách đàn giữa mùa khô là tạo ra hai đàn đói. Ở Khánh Hoà, thời điểm hợp lý là khi mưa đã về, cây cối xanh lại và hoa bung nở — thường quanh mấy tháng cuối năm đến đầu năm sau tùy năm. Chỉ tách đàn đông, có nhiều ấu trùng và bầu dự trữ. Ghi ngày tách, theo dõi đàn con hằng tuần. App quản lý đàn ong giúp ghi lại lịch kiểm, ngày tách và tình trạng bầu phấn để mùa sau so sánh. Mục Nguồn hoa địa phương có danh sách cây nên trồng thêm để bớt đói mùa khô.

Khi muốn có đàn mới hoặc mật dùng trong nhà

Mất đàn vì đói thì đừng vội thay ngay giữa mùa khô; chờ mưa về, nguồn hoa phục hồi rồi hãy nhận tổ mới. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng có tổ ong dú giống, mật ong dú, son dưỡng môi từ sáp ong dú và hộp quà mật. Khi đặt tổ cho Khánh Hoà, nên nói rõ vùng mình khô nắng để được tư vấn thời điểm nhận và cách che thùng cho hợp.

Câu hỏi thường gặp