Ong dú Khánh Hoà: hộ nuôi gần nhau góp sức theo mùa

Nuôi ong dú ở Khánh Hoà là sống theo một nhịp năm khá lạ so với phần còn lại của phía Nam: nắng khô gần như suốt nửa đầu năm, mưa lại dồn về mấy tháng cuối, kèm theo những cơn bão từ biển vào. Mỗi mùa có một mối lo riêng, và hầu hết các mối lo đó nhẹ đi nhiều khi mấy hộ nuôi gần nhau chịu chia việc.

Thay vì liệt kê cái lợi chung chung của việc hợp tác, bài này đi theo năm của người nuôi ở vùng vườn xoài Cam Lâm, Diên Khánh, ven Nha Trang: mùa nào, cả nhóm nên làm gì cùng nhau.

Bảng việc chung trong năm

Mùa nắng khô: nước và bóng mát

Đất cát pha, nắng gắt, gió khô khiến tổ ong dú nóng lên nhanh nếu thùng phơi ngoài trời. Ong phải tốn sức quạt mát và đi lấy nước thay vì đi kiếm mật. Một hộ đơn lẻ chỉ lo được thùng nhà mình; mấy hộ liền nhau thì có thể:

• Đặt chung vài điểm nước sạch giữa các vườn, có đá hoặc que nổi cho ong đậu, thay nước thường xuyên.
• Giữ hàng cây bóng mát dọc ranh vườn thay vì mỗi nhà chặt sạch cho thoáng.
• Chia nhau rơm, lá dừa khô làm mái che phụ trên nóc thùng.

Giữa mùa khô, hoa ít đi rõ, nên cả nhóm thống nhất hoãn tách đàn. Tách lúc này đàn con dễ chết đói.

Mùa hoa xoài: lúc dễ mất đàn nhất

Hoa xoài là nguồn mật quý cho ong dú ở đây, mật có mùi trái cây rõ. Nhưng đây cũng là lúc vườn xoài phun thuốc để giữ bông, giữ trái. Một nhóm nhắn tin chung giữa người nuôi và chủ vườn là đủ: báo trước, phun chiều muộn, người có thùng gần thì đóng cửa tổ hoặc dời thùng qua vườn khác trong nhóm vài hôm. Lịch hoa các cây khác trong tỉnh xem thêm ở mục Nguồn hoa địa phương.

Trước mùa bão: một buổi chằng thùng cho cả xóm

Bão ở Khánh Hoà thường đến vào cuối năm. Thùng ong đặt trên chân cao dễ đổ, mái che dễ bay. Nhóm hẹn một buổi, đi từ nhà này sang nhà kia:

1. Kiểm chân kê, chèn thêm cọc, cột dây xuống đất.
2. Buộc chặt mái che, thay tấm mục.
3. Xoay cửa tổ tránh hướng mưa tạt.
4. Thùng ở nơi trống trải thì mang tạm vào hiên, nhà kho có cửa thông gió.
5. Ghi lại thùng nào đã gửi tạm ở nhà ai.

Sau bão: đổi đàn và bán mật

Qua mùa bão, nhà thì còn đàn khoẻ, nhà thì mất vài thùng. Đây là lúc nhóm phát huy: đàn khoẻ tách bớt cho nhà bị hao, nhân đàn ong dú bằng cách tách, không ai đi bắt tổ hoang ngoài núi để bù. Mật thu đầu mùa xoài được gom lại, lọc sạch, đóng chai, ghi nhà và ngày thu, giữ ngăn mát vì mật ong dú nhiều nước, dễ lên men khi trời nóng. Khách du lịch ở Nha Trang, Cam Ranh hay hỏi đặc sản; một chỗ bán chung có tủ mát dễ giữ khách hơn mỗi nhà bày lẻ. Cách các hộ trong vùng chia việc có thể đọc thêm ở mục Kinh nghiệm người nuôi.

Khi nhóm cần học hoặc cần nguồn bổ sung

Sau một mùa bão nặng, có khi cả nhóm đều hao đàn, không ai đủ đàn mạnh để tách. Lúc đó nên tìm tổ giống có nguồn rõ ràng. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, hộp quà mật và son dưỡng môi làm từ sáp ong dú — nhóm có thể lấy hàng quà bày bán cho khách du lịch trong lúc chờ đàn nhà hồi lại. Người mới trong nhóm muốn tận tay học cách tách đàn, chằng thùng thì có thể tham gia tour học thực hành ở trại Ong Quý.

Câu hỏi thường gặp